Kua fiafia lahi e Fakatufono Niue ke tuku atu e tau higoa ha lautolu e tau lilifu kua moua e tau fakamailoga ke fakamanatu aki e Tuaga 52 Tau he Fakatufono Pule Tonuhia he motu ko Niue. Ko e tau Fakamailoga Mahuiga nai kua mailoga a lautolu e tau lilifu ne kua leva hololoa e tau fekafekauaga ke he motu nai, takitakiaga, gahua nakai fai totogi mo e foaki e tau malolō ma e atihakeaga he moui olaola he tau tagata Niue, kua tukumalele mo e fakatuleva ma e motu.

FAKAMAILOGA TU TOKOLUGA

  1. Lilifu Hon EkePulotu Dr Halene Kupa Magatogia

Molea e 50 tau tau he gahua e EkePulotu Dr Magatogia ma e motu nai, ke he faahi Fakaako, Fakatufono, fakaEkalesia pihia mo e atihakeaga he maaga.Ko ia e uluaki Ulu Faiaoga he Aoga Ikiiki Monū, ti hokotia foki a ia ko e Ulu Fakatonu he Faahi Fakaako, takitaki e ia e potaaga fakalataha he tau Aoga Ikiiki he tau maaga ke taha ni e Aoga Ikiiki he motu nai. Hoko foki a ia ko e Ekepule ke he lima e tolu-tau kamata mai he 2005-2020, hokotia foki a ia ko e Ikipule pihia ko e Ikipule Lagomatai. Haana tau gahua noa nakai fai fakatautonu; ko ia ne tamata e liu fakafoou he Aoga Lialagi, tamata e Taoke Prints pihia mo e tau Fale Taoke mo e tau omoiaga malolō ma e fakaakoaga he tau fanau ikiiki to oatu ke he Vahega 1 he Aoga Ikiiki ha Niue. Ko ia ko e Tiakono mo e Fakamatala Kupu he Ekalesia Kerisiano Lakepa ke he loga e tau tau ti hoko mai ke he aho nai. Tau 2023, kua moua e ia e Fakamailoga Tokoluga he Aoga Pulotu St Clements ko e Doctor of Humanities. Ko e fakamailoga nai kua o moi fakalahi ki ai e tau takitaki mai he Fakatufono, Faahi Fakaako mo e Ekalesia maopoopo.

Ko e aho nai, kua fakalilifu atu ki a ia ke he Fakamailoga Tu Tokoluga ke mailoga e alito he haana tau gahua mo e fekafekauaga ma e motu mo e tau tagata oti a Niue.

TAU FAKAMAILOGA MA E FAAHI GAHUA FAKATUFONO

  1. Dr Asu Pulu

Fekafekau a Dr Pulu ke he Fakatufono ke he 42 e tau tau he katoa, kamata mai he 1968 ke he 2010. Kamata mua haana gahua ke he Faahi To Akau to finatu a ia he tau fakaakoaga ke he Aoga Pulotu Ako Ekekafo ki Fisi. Fakakatoatoa haana tau fakaakoaga moua e ia e Fakamailoga tokoluga he Faahi Taute Nifo he 1976 pihia ke he ua e Pine Aulo ha ko e haana pulotu, Iloilo mo e lotomatala. Tau 1984, moua e ia e Fakamailoga Kautū ko e Diploma he Faahi Dental Public Health mai he Aoga Pulotu Sydney. Ke he hololoa he haana moui gahua ke he Faahi Malolō Tino, ko e Takitaki Lahi he Faahi Taute Nifo mo e Hagai Ulu Fakatonu he Faahi Malolō Tino. Loga foki e tau Fonoaga he Faahi Malolō Tino ne hukui e ia a Niue. Ko e haana fakamakamaka ke fakamahomoatu e faahi taute nifo he motu kua monuina ai e tokologa he tau atuhau he motu ko Niue.

Ko e aho nai, kua fakalilifu atu ki a Dr Asu Pulu ke he Fakamailoga Faahi Gahua Fakatufono ke mailoga e alito he haana tau gahua mo e fekafekauaga ma e motu mo e tau tagata oti a Niue.

  1. Reverend Mokafoaki Jessop Togakilo

Kua molea e 60 e tau tau ne fekafekau a Rev Moka Togakilo ke he motu nai, ke he faahi Fakaako, moui Akoako ke he Ekalesia, atihakeaga he tau maaga ti pihia mo e fakatumauaga he tau aga fakamotu. Ko ia ko e Faiaoga mo e Takitaki ke he taha Faahi Tohi Fakaako he Aoga Tokoluga, kua lagomatai a ia ke fakafoliga mo e fakaohooho e atuhau tupuhake to tuku atu 15 e tau tau ko e Ulumotua pihia ko e Akoako he Ekalesia Toi. Ko e Ekegahua he Atua ke feaki e moui fakaagaga mo e tau lagomatai ke he tau momoui Kerisiano he tau tutaki he Ekalesia mo e maaga. Olatia foki haana tau lagomatai gahua noa ma e moui olaola he tau tupuna, tau fuata mo e tau mamatua Fifine. Ko ia ko e matua gahua fonua, fai pisinisi mo e fakatumauaga he tau aga fakamotu ke fakamalolō aki haana maaga mo e motu mo e loga atu foki haana tau taoga tokahifo. Fakalilifu atu ha ko e haana mahani fakatokolalo, tu tokaga mo e gahua fakamakamaka, tumau ni a Reverend Mokafoaki Jessop Togakilo ke lalago atu ke he moui fakafetui mo e tau tagata.

Ko e aho nai, kua fakalilifu atu a tautolu ki a Reverend Mokafoaki Jessop Tongakilo ha ko e haana a moui tukumalele ma e tau gahua ke he moui fakafetui mo e tau tagata, fakatumauaga he tau aga fakamotu mo e moui olaola fakaagaga ma e tau tagata.

TAU FAKAMAILOGA MOUI FAKAFETUI MO E TAU TAGATA

  1. Mrs Nogimoka Sionepata Poumale

Kua foaki e moui gahua he matua fifine nai Mrs Nogi Poumale ke lagomatai aki e tau tagata he motu. Mai he haana a takitakiaga, fakatumauaga ke he tau aga fakamotu, moui fakaEkalesia mo e moui gahua ke he fakatufono. Ko ia ko e Pelesiteni he Niue Council of Women, kua tumau ni a ia ke fakatolomaki ki mua e tau gahua lima he tau mamatua fifine, fetuiaga he fakaagamotu mo e fakamahomoatu e moui gahua he tau mamatua fifine. Mai he haana tau lukulukufeua ko e matua fifine tuitui, takitaki ke he Ekalesia, fakatumau ke he tau aga fakamotu, kua hakahakau mo e olatia haana tau lagomatai ke fakamalolō e tau aga mo e tau mahani fakamotu. Ko e haana fakamakamaka ke he moui fakagaaga, ko e taha Asafo he Ekalesia Liku, kua fakaako, fati e tau lologo tapu mo taoga e atuhau. Mau kotofa foki a ia ko e Komisina ke he Fakafiliaga Kelekele, ko e Takitaki he Board he Faahi Leotaogo mo e TV he Broadcasting Corporation ha Niue, ko e fakakiteaga haana takitakiaga mo e gahua fakamooli. Matutaki agaia a Mrs Poumale ke gahua ma e maaga, matakau mo e motu ha ko e haana mahani fakatokolalo, moui tu tokaga mo e fakamakamaka ke fakatumau e tau taoga ko e tagata Niue.

Ko e aho nai, kua fakalilifu atu a tautolu ki a Mrs Nogimoka Sionepata Poumale ko e Fakamailoga Moui Fakafetui mo e Tau Tagata ha ko e haana moui gahua fakamooli ke feaki e moui fakaagaaga, fakamalolō e tau momoui he tau mamatua fifine mo e fakatumau e agamotu mo e tau taoga he tagata Niue.

  1. Mr Umualefolau Pehalo Tamate

Molea e 40 e tau tau ne gahua fakamooli a Mr Umulefolau Pehalo Tamate ke he Fakatufono kamata mai 1977 ko e Hagai Gahua Leveki tau Hani ke he Fale Honey ti matutaki atu gahua ke he Faahi To Akau. Hokotia atu foki haana gahua ko e Senior Field Officer he tau 1997 mo e hiki atu gahua ke he Faahi Malolō Tino tau 2004 ko e Tagata Fakaholo Emepulene. Malolō mo e hakahakau a ia he gahua nai haana ke fakaholo e tau tagata kua auhia ke he tau tatalu mo e taatu ke he Fale Gagao. Molea foki haana tau lagomatai ha ko e agaga gahua fakamooli, kua hokotia ke lagomatai e tau Tupuna, fakameā he fonua, pihia ke o atu mo e tau Ofisa Gahua ke he tau fakaakoaga fakaMalolō Tino ke he tau maaga. Tuku haana gahua he 2017 ha kua hokotia e tau tau, ka e liu mai a ia gahua magaaho he 2018. Olatia foki haana tau gahua ma e haana maaga ko Tuapa Uhomotu, ko e Tiakono, tagata gahua fonua mo e loga atu foki. Ha ko ia ko e tagata malolō he gahua fonua ti lima foaki foki a ia kua foaki noa e tau fua he fonua ma e levekiaga he Kaina he tau Tupuna. Ko e haana moui gahua fakamooli mo e hololoa kua eke ni mo taoga tokahifo ma e tokologa, kua eke foki a ia mo fakafifitakiaga ma e falu.

Ko e aho nai, kua fakalilifu atu a tautolu ki a Mr Umualefolau Pehalo Tamate ke he Fakamailoga Moui Fakafetui mo e tau Tagata ha ko e haana moui foaki, loto mokoina, moui fakamokoi kua aamohia ke he tokologa he tau tagata ke he hololoa haana moui.

Download PDF Version